فصل بهار در سرزمین ما نماد رویش و شکوفایی است. اما از دیدگاه تعلیم و تربیت، یکی از ویژگیهای بهار در ایران، همزمانی آن با دوازدهم اردیبهشتماه، سالروز شهادت استاد مرتضی مطهری و گرامیداشت مقام معلم است. این ایام فرصتی برای پرداختن به جایگاه مربی و معلم فراهم میآورد. هرچند توجه به نقش معلم به عنوان ستون اصلی تعلیم و تربیت، محدود به زمان خاصی نیست، اما رخدادهای مهم و تاریخی از اواخر سال ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵، نگارش مطالبی در این باره را ضروری میسازد.
نقطه عطف این وقایع تاریخی، شهادت رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای است. ایشان معلمی نمونه و استادی کامل برای تمام ابعاد زندگی، به ویژه در عرصه تعلیم و تربیت بودند. اگرچه فقدان این شخصیت گرانقدر دشوار است، اما بذرهایی که ایشان در طول سالیان رهبری خود کاشتند، نویدبخش فصلی جدید و بهاری در زندگی فردی و اجتماعی ملت ایران و همه آزادگان جهان است. کنشگری آگاهانه مردم در عرصههای مختلف، و به تعبیر آن رهبر شهید، «بعثت ملت» در این ایام، از بهار و فصلی نو با نشانههایی از سرزندگی، عزت نفس، امید به خداوند و مقاومت در برابر دشمنان خبر میدهد. این شکوفایی و یکدلی مردم، همچون شکوفههای بهاری است و نشانهای از به ثمر رسیدن تلاش باغبانان.
از این رو، بهار ۱۴۰۵، علاوه بر همزمانی با گرامیداشت مقام معلم و اهمیت نقش بیبدیل آن در تعلیم و تربیت، به ویژه در سنین کودکی، نویدبخش نهضت بیداری ملت ایران و حتی منطقه و جهان در مقابل استعمارگران است. امروز بر همگان آشکار است که دولت مستکبر آمریکا و رژیم اشغالگر صهیونیسم، نماد جنایت، کشتار انسانها، غارت منابع کشورها و حتی کودککشی هستند. از شهادت کودکان مظلوم غزه گرفته تا شهدای مظلوم مدرسه شجره طیبه میناب، همگی گواه این حقیقتاند.
با توجه به اتفاقات مذکور و شرایط اجتنابناپذیر مرتبط با آن، لازم است ما مربیان، والدین، کارشناسان و دستاندرکاران تعلیم و تربیت، برای مدیریت و راهبری اثربخش پیامدهای این وقایع، به ویژه در تعامل با کودکان، نقشآفرینی کنیم. به همین منظور، در این شماره از فصلنامه، در بخش پروندههای ویژه با عنوان «جورچین تربیت»، به بررسی مسائل ناشی از جنگ در زمینه تربیت جسمی و روانی کودکان در عرصههای فردی و اجتماعی آنها، و همچنین راهکارهای مفید برای مقابله با پیامدهای ناگوار این وقایع پرداخته شده است.
مسائل و مفاهیمی که در جورچین تربیت کودکان به آنها پرداخته شده است عبارتند از بررسی و تحلیل:
- نقش بنیادی امنیت در امر تعلیم و تربیت، به ویژه در اوان کودکی؛
- نقش عنصر امید و ایمان در والدین و مربیان، و تأثیر آن بر کودکان؛
- حضور فعال و اثربخش در خیابان به مثابه محیطهای متنوع تربیت و یادگیری؛
- راههای شناسایی ریشههای اضطراب و سوگ کودک و کاهش عوارض آن از طریق مصاحبه با صاحبنظران، اندیشمندان و هنرمندان حوزه کودک؛
- ارائه فعالیتهای هنری برای بچهها در خیابان؛
- آگاهیبخشی به والدین و مربیان با مطالبی زیر عنوان «ایرانشناخت».
در بخشی دیگر از این فصلنامه به معرفی کتاب «تربیت کودک در اندیشه حضرت آیتالله العظمی خامنهای» پرداخته شده است. این کتاب مجموعهای از سخنان، رهنمودها، یادداشتها و مطالب ارزشمند و ناب ایشان در زمینه تعلیم و تربیت کودک است. در این کتاب ارزشمند، با اندیشه و رویکرد آن امام شهید درباره امر خطیر تربیت کودک، به عنوان نسل آیندهساز جامعه، آشنا میشویم. پیام ایشان به مناسبت «روز جهانی کودک» در سال ۱۳۶۷، ضرورت توجه به تربیت کودک با آگاهی از نگرش مادیگرایی در مقابل نگرش توحیدی، بسیار درخور توجه است. والپیپر اچ دی مطالب زیر برگرفته از این پیام است:
«دنیای مادیگرا به حق در ضعف نفوذ معنویت در امور تربیتی به سر میبرد؛ حال آنکه باید به همین عامل معنوی در امور تربیتی توجه خاص معطوف گردد. مهمترین وظیفه در تربیت اطفال، انتقال مفاهیم ارزشهاست. این مطلب که بشر با زندگی خود چگونه رفتار داشته باشد و آن را به چه نحو سازماندهی کند، البته نیازمند تجهیز به دانش و فن است. لیکن مجهز شدن به دانش و فن، در مقابل آراسته شدن به ارزشهای اخلاقی و معنوی، در درجه دوم اهمیت قرار میگیرد. اختیار و قدرت انسان از دانش و فن باید در دست کسانی قرار گیرد که راه صحیح بهرهبرداری از آن را برای تحقق هدفهای الهی و معنوی انقلاب بدانند. تربیت فقط وقتی مفید و مؤثر است که به ما یاری دهد از حکمت و خردمندی بیشتری برخوردار شویم.»
نگرش و دغدغههای درسآموز رهبر شهید ایجاب میکند، همواره ایشان را همچون معلمی دلسوز و امیدآفرین در امر خطیر تعلیم و تربیت بدانیم، و برای پیادهسازی اندیشههای اصیل مبتنی بر علم و معرفت ناب اسلامی، قرآنی و علمی معظمله، تلاش مؤثر نماییم. باور به این تلاش و جهاد در عرصه کودک و به ویژه سنین اوان کودکی، اهمیت مضاعف دارد.
از دیگر درسآموزههای رهبر شهید و آموزگار امت، تأکید ایشان بر نقش خطیر و آیندهساز معلم و مربی در تعلیم و تربیت است، و حاکمیت را موظف به اهتمام و پشتیبانی از این امر میدانند؛ به طوری که در ابلاغ سیاستهای کلی مربوط به تحول در نظام آموزش و پرورش کشور در سال ۱۳۹۲، به ارتقای جایگاه آموزش و پرورش، به مثابه مهمترین نهاد تربیت نیروی انسانی و مولد سرمایه اجتماعی، و عهدهدار اجرای سیاستهای مصوب، و هدایت و نظارت بر آن (از مهد کودک و پیشدبستانی تا دانشگاه)، به عنوان امر حاکمیتی با توسعه همکاری همه دستگاهها تصریح کردهاند.
حسن ختام این یادداشت بخشی از پیام ایشان خطاب به همایش سراسری علمی – آموزشی کودکان زیر شش سال در سال ۱۳۶۶ است که تقدیم نگاه و اندیشه شما خوبان همراه میشود:
«کودکان جهان همچون جوانههای امیدبخشی هستند که دستمایه حیاتشان، بذر پاکیزه فطرت است و بستر رشدشان، زمین مستعد خانواده و سپس جامعه. اما این جوانههای لطیف و حساس تنها به یاری مراقبتهای دلسوزانه تربیت و در پرتو خورشید حیاتبخش حقیقت شکوفا میشوند و به بار مینشینند.»
